ประวัติและวิวัฒนาการสังเขปของหลักศาสนศาสตร์คริสตชน

 ในช่วงศตวรรษที่ 4 และ 5 คริสตจักรสมัยแรกยังได้ขัดแย้งกันในเรื่องของสองธรรมชาติของพระัคริสต์ มีการประกาศว่าคำสอนไหนถูกคำสอนไหนผิดในสภาไนเซีย คศ.325 และมาจบที่สภาชาลซีดอน คศ.451

มีความขัดแย้งระหว่างออกัสตินและเพลาเจียสอย่างรุนแรงเมื่อเพลาเจียสสอนว่า มนุษย์ไม่มีบาปกำเนิด และสามารถเลือกทำดีได้อย่างเสรี  แต่ออกัสตินเน้นเรื่องรอดโดยพระคุณมาก เขาจึงแ้ย้งว่ามนุษย์มีบาปกำเนิด และไม่อาจช่วยตัวเองได้เลย  ต้องพึ่งพระคุณพระเจ้าเท่านั้นจึงจะสามารถรอดพ้นบาปได้   แต่เขาก็สอนด้วยว่าจำเป็นต้องได้รับพิธีบัพติศมาเพื่อล้างบาปก่อน  ในที่สุดจึงเกิดหลักคำสอนของคริสตจักรที่ว่า ต้องรับบัพติศมาจึงจะรอด   และต้องให้บัพติศมาทารก

หลักความเชื่อคริสตชนในสมัยกลาง (คศ.590-1517)

การแ่บ่งสมัยคริสตจักรเป็นสมัยกลาง นับจากการที่คริสตจักรเิกิดการปฏิรูป  ช่วงปีคศ.500-1500 มักถูกเรียกว่า ยุคมืด (Dark Ages)  เพราะมีการคอรัปชั่นหนักในหมู่ผู้นำศาสนจักร   จนในที่สุดได้จุดประกายให้เกิดการประท้วงและการปฏิรูปของพวกโปรเตสแต๊นท์ใน สมัยถัดไป

ในยุคกลางนี้ ทางศาสนจักร (คาทอลิก) ได้กำหนดหลักความเชื่อของคริสตจักร ออกมาเพิ่มเติมอีกหลายเรื่อง  ได้แก่  คำสอนเรื่องแดนชำระ (Purgatory) ในปี 593    คำสอนให้อธิษฐานต่อนางมารี  ต่อเหล่านักบุญ และต่อทูตสวรรค์ ในปี 600   คำสอนให้จูบเท้าของโป๊ป ในคศ.709   การสถาปนาบาทหลวงบางคนที่ตายไปให้กลายเป็นนักบุญ  คศ.995   คำสอนว่าบาทหลวงต้องเป็นโสด คศ.1079   การสวดโดยใช้ลูกประคำ (Rosary) คศ.1090   คำสอนเรื่องขนมปังและน้ำองุ่นในมหาสนิทกลายเป็นพระกายและพระโลหิตจริง และการต้องสารภาพบาปต่อบาทหลวง คศ.1215   และคำสอนเรื่องเจ็ดพิธี ในคศ.1439

มีความขัดแ้ย้งด้านความเชื่อหลายอย่างในยุคนี้ ตั้งแ่ต่เรื่องที่มีการใช้รูปและรูปปั้นในการบูชานมัสการ เป็นส่วนหนึ่งของแนวปฏิบัติของคริสตจักรคาทอลิก (หรือเรียกว่าคริสตจักรตะวันตก   ส่วนตะวันออกคือคริสตจักรออโธด๊อกซ์)     ความขัดแย้งเรื่องที่ว่าพระบิดาเท่านั้นที่ประทานพระวิญญาณบริสุทธิ์ หรือว่าพระบิดาและพระบุตรร่วมกันประทาน    ความขัดแ้ย้งในคำสอนเรื่องการทรงเลือกไว้ล่วงหน้าว่าจะให้ใครรอด (Predestination)  ซึ่งทำให้เกิดการปฏิเสธเรื่องการทรงเลือกตามทัศนะของก๊อตชอล์ค (Gottschalk’s Predestination)  ความขัดแย้งในคำสอนเรื่องพิธีมหาสนิทซึ่งทำให้เกิดคำสอนเรื่องการแปลงสาร (Transubstantiation – ขนมปังและน้ำองุ่นกลายเป็นเนื้อและพระโลหิตจริง)    ไปจนถึงความขัดแ้ย้งในคำสอนเรื่องการไถ่บาปด้วย

ในสมัยกลางนี้ยังมีการพัฒนาการนำเสนอหลักความเืชื่อโดยใช้หลักเหตุผลหรือ ปรัชญามาช่วยอธิบาย  โธมัส อไควนัสเป็นคนที่เด่นที่สุดในสมัยนี้

ในยุคนี้ คริสตจักรคาทอลิกได้ค่อยๆ เคลือนออกจากแนวคำสอนของออกัสติน จึงมีคำสอนอื่นๆ เพิ่มขึ้นมาเรื่อยๆ เช่น คำสอนว่า ในการจะได้ความรอดและการชำระให้่บริสุทธิ์  มนุษย์มีส่วนกระทำร่วมสกับพระเจ้าด้วย (ไม่ใช่พระเจ้าทำฝ่ายเดียวเท่านั้น)   การกระทำของมนุษย์ได้กลายเป็นส่วนสำคัญในการจะได้รับความรอดและการชำระให้บริสุทธ์   โดยเฉพาะต้องมีการทำเจ็ดพิธี   นอกจากนี้ คำสอนเรื่องโป๊ปมีสิทธิอำนาจสูงสุดก็เกิดขึนในยุคนี้  โดยโป๊ปได้รับการถือว่าเป็น “ผู้แทนพระคริสต์”   ส่งผลทำให้ถือว่าทุกคนต้องยอมอยู่ใต้อำนาจของโป๊ป ทั้งในทางศาสนาและทางการเมืองการปกครองด้วย 

หลักความเชื่อคริสตชนในสมัยปฏิรูป (คศ.1517-1750)

ในสมัยนี้มีบุคคลเด่นๆ อยู่หลายคน ที่เด่นที่สุดคือ มาร์ติน ลูเธอร์  บาทหลวงคาทอลิกคนหนึ่ง ได้จุดประกายการปฏิรูป โดยการที่เขาตอกแำถลงการณ์ 95 ข้อต่อต้านคำสอนของคริสตจักรคาทอลิกบนประตูของวิหารวิทเตนเบิร์ก  เยอรมัน ในวันที่ 31 ตุลาคม คศ.1517   ลูเธอร์มีประสบการณ์การกลับใจใหม่ที่พึ่งในพระคุณที่รับโดยความเชื่อ   และความจริงนี้ได้กลายเป็นแรงจูงใจที่ผลักดันชีวิตเขา  เขาเน้นให้กลับไปหาพระคัมภีร์ เพราะถือว่าพระคัมภีร์เป็นสิทธิอำนาจสูงสุดในชีวิตของผู้เชื่อ (ไ่ม่ใช่โป๊ป)  ท้ายที่สุดก็ก่อให้เกิดนิกายโปรเตสแต๊นท์ขึ้นมา (Protestant แปลว่า “พวกประท้วง”)     ยุคนี้จึงมีการเน้นให้กลับไปศึกษาพระคัมภีร์  โดยเฉพาะเวลานั้นได้มีการพิมพ์พระคัมภีร์ภาษากรีกโดยอีราสมัส

คนต่อมาคือจอห์น คาลวิน  (John Calvin) ผู้ปฏิรูปชาวสวิส  มีฐานะเป็นศิษยาภิบาล  นักเขียน  นักการเมือง  และนักตีความหมายพระคัมภีร์แบบเป็นวิทยาศาสตร์  งานเขียนเล่มโตของเขาที่ชื่อ “Institutes of the Christian Religion” ได้กลายเป็นรากฐานของหลักความเชื่อโปรเตสแต๊นท์เป็นเวลานานหลายศตวรรษ   คาลวินเน้นถึงอธิปไตยของพระเจ้าว่าทรงมีสิทธิสมบูรณ์  จะทรงให้ใครรอดไม่รอดก็ได้   ทุกอย่างถููกพระองค์ลิขิตไว้แล้วตามพระลิขิตตั้งแต่อดีตนิรันดร์

ต่อมาคือ อูริค สวิงลี่ ผู้ซึ่งโดยพื้นฐานก็ดำิเนินตามหลักคำสอนของคาลวิน  เขาได้มีอิทธิพลต่อการเคลื่อนไหวของกลุ่มอนาแบ๊บติสต์  โดยเฉพาะในคำสอนเรื่องพิธีมหาสนิท  ซึ่งกลุ่มอนาแบ๊บติสต์ถือว่าขนมปังและน้ำองุ่นในพิธีเป็นเพียงสิ่งที่ใช้ ระลึกถึงพระคริสต์เท่านั้น (ไม่ใช่ถูกแปลงสารกลายเป็นเนื้อและพระโลหิตจริง)   ไปจนถึงการสอนให้ปฏิเสธทุกสิ่งที่พระคัมภีร์ไม่ได้สนับสนุน    คำสอนของสวิงลี่ทำให้การปฏิรูปไปไกลกว่าที่ลูเธอร์และคาลวินทำไว้เสียอีก

หลักความเชื่อเรื่องการไถ่่บาปได้กลายเป็นประเด็นขัดแ้ย้งที่ใหญ่ที่สุดใน สมัยนี้   ขณะที่ลูเธอร์และคาลวินเน้นว่าการไถ่บาปคือการที่พระคริสต์มารับโทษแทนมนุษย์   โซชินัสไม่ยอมรับแนวทางดังกล่าว  โกรเทียสก็สอนว่าการตายของพระคริสต์เป็นเพียงการ “จ่ายเชิงสัญญลักษณ์” แก่พระเจ้า   ส่วนคำสอนของอาร์มีเนียนก็ปฏิเสธความหมายที่เคร่งครัดในเรื่องการไถ่โทษแทนมนุษย์เช่นกัน

หลักความเชื่อเรื่องพิธีมหาสนิทได้กลายเป็นประเด็นที่ทำให้เกิดการแบ่งแยกในยุคปฏิรูป   ศาสนศาสตร์ของคณะลูเธอแรนเน้นว่าในพิธีนี้พระคริสต์ปรากฎอยู่ล้อมรอบขนมปัง และน้ำองุ่น   ศาสนศาสตร์รีฟอร์มเน้นว่าพิธีนี้ทำให้พระคุณได้เข้ามาในตัวผู้ทานขนมปังและน้ำองุ่น  สวิงลี่สอนว่าพิธีนี้เป็นเพียงการระลึกถึง  ไม่มีพระคุณอะไรเข้ามาในตัวเมื่อทานขนมปังและน้ำ้องุ่น

นอกจากนี้ กลุ่มอนาแบ๊บติสต์ได้มีอิทธิพลต่อหลักความเชื่อเืรื่องคริสตจักรโดยการเน้น ว่า บัีพติศมาต้องให้แก่ผู้ที่เชื่อเท่านั้น ซึ่งก็เท่ากับว่าต้องปฏิเสธการให้บัพติศมาแก่เด็กดังแนวทางของคาทอลิก

หลักความเชื่อคริสตชนในสมัยใหม่ (คศ.1750-1950)

        ศาสนศาสตร์สมัยใหม่ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากยุคฟื้นฟูศิลปวิทยาการ (Enlightenment) และผลกระทบอื่นๆ ที่ตามมา    การฟื้นฟูศิลปะและวิทยาการทำให้ผู้คนหันมาึยึดถือมนุษย์และเหตุผลเป็นศูนย์ กลาง  ไม่ใช่ึยึดถือพระคัมภีร์และคำสอนของคริสตจักรอีกต่อไป      นักปรัชญาและนักศาสนศาสตร์แห่งศตวรรษที่ 18 ก็ยึดถือทัศนะดังกล่าวไปด้วย   อิมมานูเอล ค้านท์ เน้นความสำคัญของเหตุผลและปฏิเสธทุกอย่างที่อยู่นอกเหนือจากนั้น  เฟดเดอริค ชไลมาเคอร์ปฏิเสธหลักความเชื่อทางศาสนาทั้งหมด  และเน้นความสำคัญของความรู้สึกในศาสนาแทน   จอร์จ เฮเกลมองศาสนาเป็นวิวัฒนาการคงที่ทีมีทัศนะตรงข้ามกันสองขั้ว   ทั้งสามคนนี้เป็นแนวคิดหลักของศาสนศาสตร์สมัยใหม่   ซึ่งรากฐานของศาสนศาสตร์สมัยใหม่ก็คือการเน้นที่เหตุผลของมนุษย์ การปฏิเสธเรื่องเหนือธรรมชาติ  และการถือว่าพระคัมภีร์มีข้อผิดพลาด  ศาสนศาสตร์ที่อยู่บนฐานแนวคิดนี้เรียกว่าศาสนศาสตร์แนว “เสรีนิยม” (Liberal Theology)

แต่พอถึงปี 1919 ศาสนศาสตร์สมัยใหม่ได้พลิกกลับ เมื่อคาร์ล บา์ร์ธ ซึ่งอบรมมาทางศาสนศาสตร์แนวเสรีนิยม  ไม่เห็นด้วยกับแนวคิดของศาสนศาสตร์สมัยใหม่ที่กล่าวมา แต่ก็ไม่ถึงกับหันกลับไปสู่ศาสนศาสตร์แบบอนุรักษ์แบบเดิมเสียทั้งหมด   เขาได้คิดศาสนศาสตร์แนวใหม่ขึ้นมา เรียกว่า “นีโอออโธด๊อกซ์” (Neo-orthodox บางท่านแปลคำนี้ว่า “นวสัมมาิทิฐิ”  หรือแต่แปลตรงตัวได้ว่าความเชื่อถูกต้องแนวใหม่)  ศาสนศาสตร์นีโอออโธด๊อกซ์เน้นถึงการมีประสบการณ์กับพระเจ้าผ่านด้วย “การก้าวกระโดดทางความเชื่อ” (leap of faith)   อย่างไรก็ตาม บรรดานักศาสนศาสตร์ที่ยึดแนวนี้ก็มีความเห็นที่แตกต่างกันอย่างกว้างขวาง  แต่ิสิ่งหนึ่งที่เหมือนกันคือทุกคนไม่ถือว่าพระคัมภีร์ไบเบิลถูกเขียนขึ้น โดยได้รับการดลใจจากพระเจ้า  พระคัมภีร์เป็นเพียงเรื่องเล่ามากกว่าที่จะเป็นประวัติศาสตร์  หลายรูปแบบของศาสนศาสตร์สมัยใหม่ได้วิวัฒนาการจากแนวเสรีนิยม ไปสู่แนวนีโอออโธด๊อกซ์

นอกจากนี้ ในขณะที่แนวศาสนศาสตร์ต่างๆ ทั้งของคาทอลิก  ของโปรเตสแต๊นท์แนวอนุรักษ์  โปรเตสแต๊นท์แนวเสรีนิยม  และแนวนีโอออโธด๊อกซ์ ดำเนินไป  ก็ยังมีศาสนศาสตร์อื่นๆ เกิดขึ้นอยู่เรื่อยๆ  แต่เนื้อหาหลักๆ มักจะเหมือนกับศาสนศาสตร์แนวต่างๆ ที่ว่ามาแล้ว เพียงแต่จะมีข้อปลีกย่อยเพิ่มเติม เช่น  ในปี 1906 ก็เกิดกระแสความเชื่อแบบเพนเทคอสต์ (Pentacostal) ซึ่งมีแนวศาสนศาสตร์เช่นเดียวกับแนวโปรเตสแต๊นท์อนุรักษ์ทั่ว ไป  แต่เน้นว่า หลังรับเชื่อ คริสเตียนทุกคนยังสามารถมีประสบการณ์พิเศษกับพระวิญญาณบริสุทธิ์  ซึ่งแสดงออกในการพูดภาษาแปลกๆ  เรียกว่า “บัพติศมาในพระวิญญาณบริสุทธิ์”  ซึ่งก็ก่อให้เกิดข้อโต้แย้งกันในสังคมคริสตชนมากทีเดียว   นอกจากนี้ยุคนี้ก็ัยังมีลัทธิเทียมเท็จเกิดขึ้นอีกมากมายเช่นกัน  

สรุป

ทั้งหมดนี้เป็นเพียงภาพคร่าวๆ ของพัฒนาการของหลักความเชื่อหรือศาสนศาสตร์ของคริสตชน   ทุกวันนี้ศาสนศาสตร์ก็ยังคงไม่หยุดนิ่ง ของเดิมก็ยังอยู่  ของใหม่ก็เกิดขึ้นอยู่เรื่อยๆ   และทุกแนวก็ล้วนเชื่อว่าแนวของตนนั้นถูกต้องที่สุด   ซึ่งย่อมเป็นไปไม่ได้ที่ทุกแนวจะถูกไปหมด  แนวความเชื่อแนวคำสอนที่ขัดแย้งกันอย่างชัดเจนย่อมต้องมีฝ่ายถูกและฝ่ายผิด

แต่ก็เป็นได้อีกว่าอาจจะผิดทั้งคู่  หรืออาจถูกส่วนเดียวทั้งคู่

มีหลายคำถามที่เราน่าจะคิดต่อจากจุดนี้ ก็คือ  เราควรต้องทราบถึงวิธีที่จะวัดว่าหลักความเชื่อใดถูก ความเชื่อใดผิด?

และที่บอกว่าความเชื่อใดผิดนั้นผิดแค่ไหน   ผิดเพียงแค่ “เพี้ยน”  หรือในระดับที่เรียกว่า “เทียมเท็จ”   หรือบางเรื่องก็อาจไม่ถือว่าผิด ถือว่าเป็นเรื่องที่เห็นต่างกันได้  ไม่มีใครผิด

นอกจากนี้ วิธีวัดถูกผิดที่ว่านี้ ก็ต้องถูกตรวจสอบด้วยว่า สามารถวัดได้ถูกต้องจริงหรือไม่?  เป็นวิธีที่มีมาตรฐานเชื่อถือได้หรือไม่?

ไปจนถึงควรทราบว่า… เราควรปฏิบัติอย่างไรต่อผู้ที่อยู่ในหลักความเชื่อที่ไม่ถูกต้อง หรือเชื่อต่างจากเรา?

นี่ก็เป็นปัญหาใหญ่ที่ต้องคุยกันต่อไป

(เผยแพร่ครั้งแรกเมื่อ 28 เมษายน 2009)